Zbyszko Melosik, Bogusław Śliwerski (red. naukowa) Edukacja alternatywna w XXI wieku, Oficyna Wydawnicza ‘Impuls”, Kraków 2010, ss. 646  wraz z płytą DVD, Problemy współczesnej edukacji – rekonstrukcja założeń polityki oświatowej oraz modeli kształcenia w ponowoczesnym świecie. Kierownik projektu badawczego – Bogusław Śliwerski.

 

Recenzowana publikacja, to kolejne, imponujące dzieło pod redakcją naukową Zbyszko Melosika i Bogusława Śliwerskiego. Książka liczy ponad 640 stron i jest wzbogacona o płytę DVD z zapisem interesujących i niezwykle inspirujących intelektualnie rozmów z nauczycielami i uczniami warszawskiego Zespołu Szkół Niepublicznych „Bednarska”. Materiał filmowy został opracowany przez Piotra Sobczaka i Włodzisława Kuzitowicza w ramach projektu badawczego pod kierunkiem Bogusława Śliwerskiego „Problemy współczesnej edukacji demokratycznej – rekonstrukcja założeń polityki oświatowej oraz modeli kształcenia w ponowoczesnym świecie”.

Od roku 1992, co trzy lata, z inspiracji Profesora Bogusława Śliwerskiego odbywają się naukowe spotkania pedagogów, zaangażowanych w dyskusję nad kondycją edukacji (nie tylko polskiej) oraz  możliwymi zmianami, dotyczącymi paradygmatu alternatywnego kształcenia i wychowania. Książka jest zapisem kolejnej konferencyjnej debaty, dotyczącej edukacji alternatywnej i jej współczesnego postrzegania. To zawiera kilka bloków tematycznych, zatytułowanych kolejno: spory teoretyczne, modele i praktyki edukacji alternatywnej, uwarunkowania edukacji alternatywnej, edukacja w świetle badań. Dzięki takiej strukturze publikacja staje się szerokim panelem dyskursu zarówno o teoretycznych i metodologicznych dylematach alternatywności pedagogiki i pedagogii, o ich afirmacji i krytyce, koncepcjach szkół alternatywnych i alternatyw edukacyjnych Polsce i wybranych krajach świata (opisy dotyczą m.in. Czech, Włoch, Norwegii, Rosji, Gwatemali, Japonii oraz Stanów Zjednoczonych Ameryki Pn.) jak i o alternatywach dla  edukacji szkolnej, takich jak: specjalna oświata dorosłych, ruch samorządowy, ośrodki pomocy społecznej, ośrodki kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli itp. oraz społeczny ruch odnowy edukacji i oporu edukacyjnego (stowarzyszenia oświatowe, edukacyjne inicjatywy obywatelskie, subkultury edukacyjne).

Tajemnica niezmienności dążeń reformatorskich, w tym również tych, związanych z ruchem alternatywnej edukacji, tkwi jak wynika z uzasadnień Zbyszko Melosika i Bogusława Śliwerskiego, zawartych we wstępie do omawianej książki, nie tylko w ideologii pedagogicznego indywidualizmu, neoromantyzmu lub pedagogiki oporu, ale z coraz silniej odczuwanej przez szeroko pojmowanych wychowawców potrzeby odstąpienia od odczłowieczających struktur i praktyk edukacyjnych na korzyść rzeczywistej, a nie tylko deklarowanej humanizacji procesu kształcenia i wychowania. Stąd też najprawdopodobniej tak szerokie zainteresowanie, tak wielu pedagogów, problematyką wielości dróg wiodących do edukacyjnego i wychowawczego powodzenia.

Czterdziestu dziewięciu autorów, reprezentujących nie tylko uznane ośrodki akademickie w Polsce i za granicą, ale również różne szczeble oświaty, ośrodki doskonalenia nauczycieli oraz studenckie koła naukowe, ukazuje w swoich artykułach kwestie niezwykle istotne dla współczesnej debaty o kondycji pedagogiki alternatywnej. Znajdziemy tu zatem cały wachlarz problemów: od zagadnień teorii pedagogicznej do operacjonalizacji teoretycznych zagadnień w szkolnej codzienności, od edukacji formalnej do nieformalnych projektów edukacyjnych, od opisu zależności, w jakie uwikłana jest szkoła, do autonomicznego tworzenia i urzeczywistniania celów kształcenia i wychowania, od ideologicznych postulatów pedeutologicznych do propozycji zmian w przygotowaniu nauczyciela do pracy dydaktycznej i wychowawczej.

Godnym uwagi jest, iż książkę „spinają” dwa niezwykle interesujące artykuły. Pierwszy z nich, to artykuł Czesława Kupisiewicza „Szkoła alternatywna – definicje, rodzaje, ocena, perspektywy rozwoju, drugi – Bogusława Śliwerskiego „Ostrzeżenie zamiast zakończenia, czyli o toksycznych doświadczeniach wychowanków Odenwaldschule”.

Czesław Kupisiewicz z charakterystyczną dla siebie precyzją słowa i trafnością ocen porządkuje obecne w wielu publikacjach pedagogicznych teoretyczne spory, dotyczące definiowania i rozumienia edukacji alternatywnej, ukazując jej przemiany w historycznej perspektywie. Próba spojrzenia na dzieje i współ­czesność rozmaitych rozwiązań alternatywnych prowadzi czytelnika do konstatacji, że alternatywność ta była i jest obecnie rozmaicie pojmowana i przybiera niejednolitą postać. Również obraz  ruchów alternatywnych w edukacji oraz oddziaływań tychże na modele współczesnej oświaty nie jest jednoznaczny. Tym bardziej syntetyczny i zarazem perspektywiczny wykład, dający czytelnikowi gruntowną, merytoryczną podstawę do namysłu nad współczesnymi znaczeniami alternatywności w wychowaniu i kształceniu jawi się jako absolutnie niezbędny. Jest to zarazem doskonałe w formie i treści wprowadzenie do problematyki poruszanej w kolejnych działach publikacji. Końcowy artykuł Bogusława Śliwerskiego jest wyraźnym sygnałem i, jak podkreśla sam autor, ostrzeżeniem dla pedagogów, czym może zakończyć się niewłaściwe pojmowanie alternatywności w wychowaniu i kształceniu oraz jak łatwo jeden człowiek, a raczej stosowana przez niego „czarna pedagogika” może zniszczyć wieloletnią pracę wychowawczą poprzedników. Opisywana w artykule Odenwaldschule (szkoła alternatywna umocowana w duchu niemieckiej pedagogiki reformy) okazała się bowiem „ (…) zdradą wobec dzieci, zdradą wobec ich rodziców, zdradą wobec twórcy-założyciela szkoły, wobec placówki (…), jest to niewątpliwie też zdrada pedagogiki, której alternatywność polega na głębokim, autentycznym byciu po stronie dziecka, by wspólnie z nim odkrywać i wzmacniać jego człowieczeństwo.”[1] Czy jest to zatem ostrzeżenie przed nadmiernym zaufaniem do tego, co w pedagogice odmienne? Wnikliwy czytelnik dostrzeże w opisanym przypadku nie tyle dowód na niespełnione obietnice alternatywnej edukacji, ile drogowskaz ukazujący wyraźnie, że żadna, choćby najśmielsza i najpiękniejsza w swej wymowie koncepcja pedagogiczna nie może być właściwie urzeczywistniona bez pozytywnego „wcielenia”. To człowiek uszlachetnia dzieło, ale też człowiek może je łatwo zniweczyć i skalać. Jeśli zatem mówimy o trosce o właściwą jakość wychowania i kształcenia, to w pierwszym rzędzie należytą rangę nadać trzeba formacji pedagogów. To zagadnienie poruszane jest nie tylko w licznych artykułach książki (m. in. pisze o nim Zlatica Hulová, Mirosław Kowalski i Daniel Falcman, Jolanta Bonar) ale najdobitniej rozbrzmiewa w wypowiedziach nauczycieli i uczniów warszawskiego niepublicznego Zespołu Szkół „Bednarska”, zamieszczonych na płycie DVD, dołączonej do recenzowanej książki. Marta Ługowska  – wieloletnia nauczycielka „Bednarskiej” mówi z przekonaniem, że nauczyciel musi być wyrazisty, „jakiś”, po to, aby uczniowie również byli „jacyś” i nie ulegali powszechnej dziś homogenizacji myśli i postaw, twórczyni szkoły – Krystyna Starczewska przekonuje, że otaczana szacunkiem młodzież potrafi szanować innych, a dyrektor Jan Wróbel dodaje, że „(…) nie można zrobić uczniowi gorszej krzywdy, niż zrobić z niego ucznia na całe życie.”[2] Filmy prezentujące urzeczywistnioną ideę szkolnej demokracji nie są w książce „Edukacja alternatywna XXI wieku” jedynie wysmakowanym dodatkiem. Tworzą osobną, interesującą i zarazem pobudzającą intelektualnie wyprawę ku pełniejszemu rozumieniu edukacyjnej alternatywności dzisiaj. Alternatywności, w której pierwotne idee Nowego Wychowania splatają się z koniecznym współcześnie rozwijaniem samodzielności myślenia, autonomii celów i dążeń jednostki, personalistycznym kształtowaniem dojrzałej osobowości.

Ten przegląd zagadnień nie wyczerpuje prezentowanego w publikacji bogatego spectrum istotnych i aktualnych problemów, z jakimi boryka się edukacja alternatywna w świecie współczesnym. Zarówno wypowiedzi autorów w książce, jak i wywiady zamieszczone na płycie DVD uświadamiają czytelnikowi, iż stajemy dziś, nie po raz pierwszy zresztą, wobec wielkich edukacyjnych wyzwań, szans, ale także wobec konieczności podejmowania decyzji na rożnych szczeblach organizacji państwa i społeczeństwa oraz w szkołach i uczelniach – jako podstawowych ogniwach zmiany edukacyjnej. Ukazują wyraźnie, iż trzeba nieustająco zdobywać wiedzę o reformowaniu edukacji oraz podejmować próby rozwijania wyobraźni decydentów i realizatorów polityki edukacyjnej na temat jej efektów i relacji efektów do teoretycznych założeń. Nadzieja jest siłą sprawczą, ale powinna być weryfikowana w społecznym dialogu, ponad podziałami politycznymi i środowiskowymi a ten postulat, jak pokazuje polska codzienność, jest niezwykle trudny do realizacji.

„Brak inwestycji w edukację to inwestycja w ignorancję” głosi hasło odbywającego się co roku w Warszawie Festiwalu Nauki. Trudno uwierzyć, jak często hasło to było głoszone, choć w innej formie, w ostatnich dziesięcioleciach.  Jeszcze trudniej wyobrazić sobie jednak, że w najbliższym czasie mogłoby ono zostać zastąpione innym  – bardziej optymistycznym. Tym bardziej potrzebny jest nieustanny namysł nad usprawnianiem polskiej szkoły, a także głośne eksplikowanie postulatów pedagogicznych dotyczących całościowej, rzetelnej, merytorycznie ugruntowanej, perspektywicznej zmiany edukacyjnej, uwzględniającej wielość dróg prowadzących do wspomagania rozwoju autonomicznej, współodczuwającej, zdolnej do współtworzenia i współistnienia z innymi jednostki. Recenzowana publikacja „Edukacja alternatywna w XXI wieku” jest dowodem na to, iż wymienione postulaty są żywe i coraz głośniej upominają się o należne sobie miejsce.

 

dr hab. prof. ChAT Renata Nowakowska-Siuta

Chrześcijańska Akademia Teologiczna

Ekumeniczny Instytut Pedagogiczny

Katedra Pedagogiki Szkolnej

Ruch Pedagogiczny, 2011, Nr 3-4


[1] B. Śliwerski, Ostrzeżenie zamiast zakończenia, czyli o toksycznych doświadczeniach wychowanków Odenwaldschule, w: Z. Melosik, B. Śliwerski (red. nauk.) Edukacja alternatywna w XXI wieku, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010, s. 645.

[2] Bednarska – wywiady z nauczycielami i uczniami, w: Problemy współczesnej edukacji-rekonstrukcja założeń polityki oświatowej oraz modeli kształcenia w ponowoczesnym świecie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010. Płyta DVD.